Wielka Zbrojownia Gdańsk

Wielka Zbrojownia w Gdańsku to masywny budynek z czerwonej cegły, który od ponad 400 lat stoi przy Targu Węglowym i ulicach Tkackiej oraz Kołodziejskiej. Arsenał – bo tak też go nazywają – powstał na początku XVII wieku jako magazyn broni, ale gdańscy mieszczanie nie zadowolili się zwykłym składem. Stworzyli dzieło architektury manierystycznej, które dziś uznaje się za jeden z najpiękniejszych świeckich budynków tamtej epoki w mieście. Obecnie mieści się tu Zbrojownia Sztuki – przestrzeń wystawiennicza należąca do Akademii Sztuk Pięknych.

Historia budowy – gdy Szwedzi budzili niepokój

Pod koniec XVI wieku gdańscy kupcy i rajcy zaczęli się niepokoić. Szwecja rosła w siłę, a miasto potrzebowało miejsca do przechowywania broni i amunicji produkowanej w licznych gdańskich warsztatach. Decyzję podjęto szybko – miastu potrzebny był porządny arsenał.

Wybór miejsca padł na teren miejskiej łaźni, którą bez wahania rozebrano. Budowę rozpoczęto w 1602 roku, a zakończono już trzy lata później, w 1605. Za projekt odpowiadał Antoni van Obberghen, jeden z najwybitniejszych architektów działających wówczas w Gdańsku. Przy dekoracjach kamieniarskich pracował Willem van den Blocke – ten sam, który stworzył Bramę Wyżynną.

Inspiracją dla van Obberghena były Hale Mięsne w holenderskim Haarlem, co doskonale widać w proporcjach i układzie budynku. To był czas, gdy renesans ustępował miejsca manieryzmowi – architektura stawała się bardziej dekoracyjna, pełna detali i ekspresji. Gdańsk, jako miasto o silnych powiązaniach handlowych z Niderlandami, chłonął te trendy jak gąbka.

Wielka Zbrojownia została zbudowana z drobnej czerwonej cegły sprowadzanej z Holandii. Dekoracje wykonano z piaskowca, a niektóre elementy pokryto złoceniami – dla magazynu broni to naprawdę niezwykły przepych.

Architektura – dwie twarze tego samego budynku

Zbrojownię trzeba obejrzeć z obu stron, bo każda fasada to zupełnie inna historia. Od strony Targu Węglowego budynek przypomina cztery połączone kamienice z charakterystycznymi szczytami. Na każdym ze szczytów widać rzeźbione pękające kule armatnie – subtelne nawiązanie do funkcji budynku. Kamienne portale pilnują lwy trzymające herb Gdańska.

Wschodnia fasada od strony ulic Tkackiej i Kołodziejskiej robi jeszcze większe wrażenie. Tu właśnie znajduje się główne wejście, ozdobione bogatą dekoracją kamieniarską. W narożach wznoszą się dwie ośmioboczne wieże, które nadają budowlowi monumentalny charakter.

Cały obiekt ma wymiary 40 na 60 metrów – jak na XVII-wieczny magazyn to rozmiary imponujące. Budynek jest dwukondygnacyjny z piwnicami, których powierzchnia wynosi ponad 1500 metrów kwadratowych. Cztery dwuspadowe dachy ustawione równolegle do siebie tworzą charakterystyczną sylwetkę, którą trudno pomylić z czymkolwiek innym.

Od arsenału do galerii sztuki

Przez kilka wieków Zbrojownia faktycznie pełniła swoją pierwotną funkcję – magazynowano tu broń i wyposażenie wojskowe. W okresie międzywojennym, gdy Gdańsk był Wolnym Miastem, w przyziemiu urządzono Pasaż Zbrojownia – eleganckie przejście handlowe ze sklepami. Mieściły się tu salon porcelany Rosenthal, sklep z bursztynem, księgarnia, perfumeria. Na górze znajdowały się pracownie teatralne i magazyny.

II wojna światowa pozostawiła głębokie rany. W 1945 roku wnętrze spłonęło, zniszczeniu uległy hełmy wież i częściowo szczyty. Odbudowa trwała długo, a budynek przez lata stał pusty lub wykorzystywany tylko częściowo.

Przełom nastąpił, gdy właścicielem została Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku. Po latach zamknięcia i remontach powstała Zbrojownia Sztuki – nowoczesna przestrzeń wystawiennicza w zabytkowych murach. To miejsce łączy historię z współczesnością: XVII-wieczna architektura służy dziś prezentacji prac młodych artystów, wystaw dyplomowych, czasowych ekspozycji sztuki współczesnej.

W międzyczasie, w 2013 roku, budynek przeżył dramatyczny moment – pożar na poddaszu. Na szczęście strażacy szybko opanowali sytuację i nikt nie ucierpiał, a sam zabytek nie doznał poważniejszych uszkodzeń.

Co można zobaczyć – wystawy i wydarzenia

Zbrojownia Sztuki nie jest typowym muzeum z stałą ekspozycją. To przestrzeń żywa, zmieniająca się wraz z kalendarzem akademickim i wydarzeniami kulturalnymi. Regularnie organizowane są tu wystawy prac dyplomowych absolwentów Akademii Sztuk Pięknych – można zobaczyć malarstwo, rzeźbę, instalacje, fotografie.

Odbywają się również wystawy czasowe prezentujące twórczość uznanych artystów, ekspozycje tematyczne, wydarzenia towarzyszące festiwalom. Wnętrza budynku – wysokie, z zachowanymi historycznymi elementami – tworzą wyjątkową oprawę dla współczesnej sztuki.

Warto śledzić program na stronie Akademii Sztuk Pięknych, bo dostęp do wnętrz zazwyczaj możliwy jest właśnie podczas wystaw i wydarzeń. Poza tym można podziwiać budynek z zewnątrz – sama architektura i bogactwo detali kamieniarskich to już atrakcja sama w sobie.

Dla kogo to miejsce

Wielka Zbrojownia spodoba się przede wszystkim miłośnikom architektury i historii. Spacerując po Głównym Mieście warto zatrzymać się przy tym budynku na dłużej, przyjrzeć się detalom fasady, porównać obie strony. Fotografie robią tu wrażenie o każdej porze dnia.

Jeśli akurat trwa wystawa, miejsce to przypadnie do gustu osobom zainteresowanym sztuką współczesną. Studenci sztuki, kolekcjonerzy, kuratorzy – dla nich Zbrojownia Sztuki to ważny punkt na kulturalnej mapie Trójmiasta. Czasem trafiają się wystawy dostępne również dla szerszej publiczności, także dla rodzin z dziećmi, choć to zależy od charakteru ekspozycji.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać

Wielka Zbrojownia znajduje się w samym sercu Głównego Miasta, przy Targu Węglowym 6. Do budynku prowadzą ulice Tkacka i Kołodziejska. Z Dworca Głównego można dojść pieszo w około 15-20 minut przez Targ Drzewny i Długi Targ. Komunikacja miejska – tramwaje i autobusy zatrzymują się w pobliżu, najbliższe przystanki to Podwale Grodzkie i Brama Wyżynna.

Kwestia godzin otwarcia i cen biletów nie jest prosta, bo budynek nie funkcjonuje jako muzeum z regularnymi godzinami zwiedzania. Dostęp do wnętrza możliwy jest podczas wystaw i wydarzeń organizowanych przez Akademię Sztuk Pięknych. Wstęp na wystawy dyplomowe i niektóre ekspozycje bywa bezpłatny, ale warto sprawdzić aktualne informacje na stronie ASP Gdańsk lub profilu Zbrojowni Sztuki w mediach społecznościowych.

Jeśli interesuje Cię głównie architektura, możesz obejrzeć budynek z zewnątrz w dowolnym momencie. Spacer wokół Zbrojowni, przyjrzenie się dekoracjom kamieniarskim, lwom przy portalach, pękającym kulom armatnim na szczytach – to nie wymaga biletu ani rezerwacji. Warto przeznaczyć na to przynajmniej 15-20 minut.

Zbrojownia Sztuki często współpracuje z innymi instytucjami kultury podczas festiwali i wydarzeń miejskich. Podczas Nocy Muzeów budynek bywa otwarty dla zwiedzających, co daje rzadką okazję do zobaczenia wnętrz. Jeśli planujesz wizytę w Gdańsku w maju lub czerwcu, sprawdź program – być może trafisz na wystawę prac dyplomowych, które prezentowane są właśnie w tym okresie.

Powierzchnia użytkowa parteru i piwnic to niemal 2500 metrów kwadratowych – przestrzeń wystarczająco duża, by pomieścić naprawdę ambitne projekty wystawiennicze.

W okolicy znajduje się mnóstwo innych atrakcji – Dwór Artusa, Fontanna Neptuna, Bazylika Mariacka, Brama Wyżynna. Wielka Zbrojownia idealnie wpisuje się w trasę spaceru po Głównym Mieście. Po zwiedzaniu warto zajrzeć do jednej z kawiarni na Długim Targu lub Targu Węglowym.