Klasztor Cystersów w Pelplinie

W niewielkim Pelplinie, w dolinie rzeki Wierzycy, rozciąga się jeden z najlepiej zachowanych zespołów klasztornych cysterskich w Europie. Kompleks zajmuje 44 hektary w samym centrum miasta i składa się z dziewięciu obiektów, których układ przetrwał niemal niezmieniony od XIV wieku. To miejsce, gdzie historia jest namacalna – od średniowiecznych mechanizmów budowlanych na poddaszu katedry po jedyny w Polsce egzemplarz Biblii Gutenberga.

Historia pelplińskiego opactwa

Wszystko zaczęło się w 1274 roku, kiedy książę Mściwoj II nadał cystersom wieś Pelplin. Szarzy mnisi, jak nazywano wówczas członków tego zakonu, rozpoczęli budowę klasztoru, który miał gospodarować Ziemią Pelplińską przez niemal sześć wieków. Po 1283 roku siedziba opactwa znalazła się w granicach państwa zakonnego, a prawa do ziemi potwierdził wielki mistrz Karol z Trewiru.

Budowa głównej świątyni ruszyła na początku XIV wieku i trwała ponad 250 lat – za oficjalną datę zakończenia przyjmuje się rok 1557, kiedy założono ostatnie sklepienia. Cystersi zaplanowali założenie według wytycznych św. Bernarda z Clairvaux – kościół zorientowany ołtarzem na wschód, od południa trzy skrzydła klasztorne otaczające wirydarz, czyli wewnętrzny ogród. Do tego browar, młyn, spichlerz i kaplica przed bramą dla konwersów oraz ludności świeckiej.

Historia nie oszczędzała tego miejsca. W XV wieku klasztor został zniszczony i rozgrabiony. Najazd husytów w 1433 roku spustoszył opactwo, podobnie jak działania wojenne podczas wojny trzynastoletniej i wojen polsko-szwedzkich w XVII wieku. Mimo to dzięki licznym fundacjom klasztor się rozwijał. Koniec przyszedł w 1823 roku, gdy król pruski Fryderyk Wilhelm III wydał dekret o kasacie opactwa – nie bez powodu, znając propolskie zapatrywania pomorskich cystersów.

Co zobaczyć w zespole klasztornym

Bazylika katedralna to serce całego założenia. Imponująca budowla w stylu gotyckim zachwyca nie tylko z zewnątrz – wewnątrz kryje bogate wyposażenie, nad którym w latach 1993-2003 prowadzono kompleksowe prace konserwatorskie. Ale prawdziwą ciekawostką jest poddasze katedry.

Dzięki środkom europejskim urządzono tam ścieżkę dydaktyczną, gdzie można zobaczyć średniowieczne urządzenia techniczne używane podczas budowy: wyciąg deptakowy, kołowroty i równoważnie służące do wciągania drewnianych elementów więźby dachowej. Te mechanizmy z XIV-XV wieku nadal budzą podziw swoją pomysłowością i funkcjonalnością.

Według Kroniki Pelplińskiej podczas dwóch wieków budowy świątyni miało miejsce wiele nieszczęść, których przyczyną mogła być diabelska zawiść. Mimo to mnisi doprowadzili inwestycję do końca.

Muzeum Diecezjalne mieści eksponaty kultury i sztuki sakralnej, w tym cenne Madonny szafkowe. Największą perłą zbiorów jest jedyny zachowany w Polsce egzemplarz Biblii Jana Gutenberga – to samo wydanie, które zrewolucjonizowało świat druku w XV wieku. Biblioteka Diecezjalna przechowuje ogromną część dawnej książnicy klasztornej, powiększanej przez miejscowe skryptorium.

Dawne zabudowania klasztorne dziś pełnią różne funkcje. W głównych budynkach mieści się Wyższe Seminarium Duchowne i Liceum Katolickie Collegium Marianum. Budynki gospodarcze przekształcono na Diecezjalne Centrum Informacji Turystycznej i Kociewskie Centrum Kultury. Kompleks pałacowo-parkowy służy jako rezydencja biskupa pelplińskiego i Galeria Ogrody. Zachował się też zespół kościoła pod wezwaniem Bożego Ciała – ta „kaplica przed bramą” była przeznaczona dla konwersów i ludności świeckiej.

Życie codzienne cystersów w Pelplinie

Mnisi prowadzili surowe, odizolowane życie za klasztornym murem. Dzień wypełniała modlitwa i prosta praca – głównie rolnicza oraz przy budowie kościoła i klasztoru. Uprawiali zboża, zakładali sady i ogrody warzywne oraz ziołowe, hodowali bydło i ryby, zapewniając sobie samowystarczalność.

Do pomocy w polu i przy wznoszeniu ogromnej bazyliki przyjmowali konwersów – zakonników, którzy nie byli pełnoprawnymi mnichami, ale żyli zgodnie z cysterskimi zasadami i uczestniczyli we wszystkich pracach. Cystersi znajdowali też czas na rozwijanie medycyny i leczenie ludzi w prowadzonych przez siebie szpitalikach.

Ważną działalnością każdego klasztoru było przepisywanie ksiąg. Pelplińskie skryptorium systematycznie powiększało klasztorną bibliotekę, której znaczna część przetrwała do dziś.

Dla kogo to miejsce

Zespół klasztorny w Pelplinie to propozycja dla szerokiego grona zwiedzających. Miłośnicy architektury sakralnej docenią gotycką bazylikę i autentyczny układ przestrzenny z XIV wieku. Osoby zainteresowane historią znajdą tu ślady sześciu wieków funkcjonowania opactwa i burzliwych dziejów Pomorza.

Rodziny z dziećmi mogą skorzystać ze ścieżki dydaktycznej na poddaszu katedry – średniowieczne mechanizmy budowlane to coś, co fascynuje niezależnie od wieku. Dla pasjonatów sztuki sakralnej atrakcją będzie Muzeum Diecezjalne z Madonnami szafkowymi i Biblią Gutenberga.

Warto zaznaczyć, że część obiektów pełni funkcje sakralne i edukacyjne – w końcu to działające seminarium duchowne i liceum. Niektóre budynki są niedostępne dla turystów, ale to co można zwiedzić, robi wrażenie.

Informacje praktyczne

Godziny otwarcia Muzeum Diecezjalnego:

• Poniedziałek: nieczynne
• Wtorek-piątek: 9:30-16:30
• Sobota: 9:30-16:30
• Niedziela: 13:00-18:30

Ostatnie wejścia z przewodnikiem realizowane są o godzinie 17:00, indywidualne o 17:30. Muzeum znajduje się przy ul. Bpa Dominika 11 w Pelplinie.

Kontakt:
Telefon: +48 58 536 12 21
Email: [email protected]

Informacje turystyczne dostępne są w Kociewskim Centrum Kultury przy Alei Cystersów 4, tel. +48 58 536 19 49.

Jak dojechać: Pelplin leży około 40 km na południe od Gdańska, w dolinie Wierzycy. Dojazd samochodem z Gdańska zajmuje około 45 minut drogą przez Tczew. Kompleks klasztorny zajmuje centralną część miasta, więc nie sposób go przeoczyć.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne zwiedzenie bazyliki, poddasza z urządzeniami technicznymi i Muzeum Diecezjalnego warto zarezerwować minimum 2-3 godziny. Jeśli chce się dokładnie poznać historię i przejść się po całym zespole klasztornym, lepiej przeznaczyć pół dnia.

Dawne opactwo cysterskie w Pelplinie to nie tylko zabytek – to żywe miejsce, gdzie tradycja monastyczna trwa nadal poprzez działalność seminarium duchownego i liceum.

Całe zgromadzone dziedzictwo materialne i duchowe eksponowane jest w formie corocznego dwudniowego wydarzenia, które od dwudziestu lat przyciąga zwiedzających zainteresowanych kulturą i historią Kociewia.